×

X
Nic Asia
Marvel
Khukuri

उच्च शिक्षामा सुधारको प्रश्न : मानव पूँजी निर्माणका लागि यसरी सुधार्नुपर्छ पाठ्यक्रम

काठमाडाैं | साउन ३०, २०७९

NTC
Argakhanchi Cement
Premier Steels
British college
TVS INSIDE

शिक्षा सामाजिक रूपान्तरण र आर्थिक समृद्धिको मेरुदण्ड हो । ज्ञान, सीप, संस्कार र स्वभाव निर्माण तथा परिस्कार शिक्षाका कार्य हुन् । नेपालको शिक्षा प्रणाली गुरुकूल हुँदै आधुनिक बहुविश्वविद्यालयको युगमा छ । तर उच्च शिक्षाको राष्ट्रिय, सामाजिक र व्यक्तिगत उद्देश्यहरू पूरा नभएकाले मानव राष्ट्रिय मानव पूँजीको स्तर कमजोर छ  ।

DHARA
LAxmi BAnk

उत्पादित जनशक्तिले बजारको मागलाई सम्बोधन गर्न सकेको छैन भने उत्पादनशील रोजागरी सिर्जना र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता पनि कमजोर छ । बदलिँदो आन्तरिक तथा विश्वपरिवेश र सामाजिक आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न सक्ने पाठ्यक्रम विकास र परिमार्जन भैसकेका छैनन् । परिणामतः समग्र विकास र लोकतन्त्रको संस्थानीकरणमार्फत् सुशासन प्रत्याभूत गर्न सकिएको छैन ।


Advertisment
NMB BANK
RMC TANSEN
NIC ISLAND BOX

यसर्थ पाठ्यक्रम व्यवस्थापनका आयामहरू तर्जुमा, परिमार्जन, कार्यान्वयन र परीक्षणलाई सान्दर्भिक, वैज्ञानिक र तथ्यमूलक बनाउन आवश्यक देखिएको छ ।  

(क) पाठ्यक्रम तर्जुमा 
– शैक्षिक पाठ्यक्रम समसामयिक, सान्दर्भिक, गतिशील एवं राष्ट्रिय आवश्यकता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवृत्ति अनुरूप निर्माण गर्न, सक्षम र प्रतिस्पर्धी शिक्षकको तयारी साथै विद्यार्थीकेन्द्रित शिक्षण विधि र अनुसन्धानमा प्राथमिकता दिने, विश्वविद्यालयहरूका पाठ्यक्रमबीच सामन्जस्यता र संगति ल्याउन अध्ययन, विश्लेषण र परीक्षण तथा प्रबोधीकरणलाई अनिवार्य गर्ने, 
– पाठ्यक्रममा विद्यार्थी, प्राध्यापक, समुदाय र अन्य सरोकारवालाको अपनत्वमा पुर्‍याउन पाठ्यक्रम विकासका चरणहरूमा सबैको सहभागिता गराउने, पाठ्यक्रमलाई जीवन्त बनाउन पाठ्यक्रम कार्यान्वयनका क्रममा समेत समान्य समायोजन गर्नसक्ने गरी गरी व्यावहारिक लचकता दिने,
– पाठ्यक्रमलाई शिक्षक–विद्यार्थीको भार नबनाउन सीप विकास र ज्ञान निर्माणको आभ्यान्तरिक उत्प्रेरणा जगाउने संस्कृतिको विकास गर्ने, पाठ्यक्रम मागमा आधारित र सामाजिक वास्तविकतासँग सचेत बनाउन प्राज्ञिक स्वतन्त्रताका भरपूर उपयोग गर्न सक्षम बनाउने,  
– विषय समितिहरूलाई निरन्तर अध्ययन, अनुसन्धान, पाठ्यभारअनुरूप कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्न गराउन र संकायहरूलाई अनुगमन र अन्वेषणमा जिम्मेवार बनाउने । 


Advertisment
Bizbazar
Saurya island

(ख) पाठ्यक्रम परिमार्जन 
– एक शैक्षिक सत्र पूरा भएपछि पाठ्यक्रमको सान्दर्भिकता, उपयुक्तता, कार्यान्वयनयोग्यता, विद्यार्थी पहुँच, रुचिजस्ता विषयको समीक्षा गर्ने, 
– संकाय तथा विषय समितिले बाह्य उत्कृष्ट विश्वविद्यालयका विषय शिक्षण समितिको पाठ्यक्रम प्रवृत्ति, अवलम्बन तथा परिमार्जनका विषयमा जानकारी राखी प्रत्येक पाँच वर्षमा शैक्षिक कार्यक्रमले राष्ट्रिय उद्देश्य, शिक्षा नीति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवृत्तिलाई कार्यान्वयन गर्न सके नसकेको उपलब्धि मूल्यांकन गर्ने, 
– अध्ययन, विश्लेषण, उपलब्धि, आवश्यकता र नवप्रवर्तनको आधारमा पाठ्यक्रम परिमार्जनलाई निरन्तर पद्धतिका रूपमा लिन संकाय र विषय समितिलाई जिम्मेवार बनाउने । 

(ग) साझा पाठ्यक्रम प्रारूप
– नेपाल बहुविश्वविद्यालयको अवधारणमा रहेको र उदार नीति वातावरणका कारण विश्वव्यापीकरणको प्रवाहले शैक्षिक मानक र प्रवृत्तिमा निरन्तर गतिशीलता आइरहने सन्दर्भमा पाठ्यक्रमबीच सहभागिता (हार्मोनाइजेसन) र गतिशीलतका लागि विश्वविद्यालय पाठ्यक्रम प्रारूप निर्धारण गर्न विश्वविद्यालय अनुदान आयोगलाई जिम्मेवार बनाउने । 

Vianet communication
IME BANK INNEWS

(घ) पाठ्यक्रम कार्यान्वयन 
– पाठ्यक्रम अनुरूपका पाठ्यपुस्तक, सन्दर्भ पुस्तक र सिकाइ सामग्रीहरूको व्यवस्थापनमा संकाय र विषय शिक्षण समितिलाई जिम्मेवार बनाउने, 
– पाठ्यक्रम कार्यान्वयनका व्यवस्थापकीय पक्षहरू जस्तो कि भौतिक पूर्वाधार, सिकाइ वातावरण, शिक्षक विद्यार्थी सम्बन्ध, ट्यूटोरियल र प्रयोगात्मक विषयमा सम्बन्धित क्याम्पस प्रमुखलाई जिम्मेवार बनाउने, 
– पाठ्यांशले मागेको कक्षा कार्य (प्रवचन, अन्तरक्रिया, प्रयोगशाला कार्य, अभ्यास, परीक्षण आदि) मा विषय शिक्षकलाई जिम्मेवार बनाउने, 
– विषय शिक्षकले पाठ्यक्रम अनुरूप कक्षा कार्य गरे नगरेको, पाठ्यक्रम पूरा गरे नगरेको, सिकाइ परिवेशमा मौलिकता र नवप्रर्वतन प्रदर्शन गरे/नगरेको अवलोकन, निरीक्षण, मूल्याङ्कन र प्रतिवेदनका लागि सम्बन्धित क्याम्पस प्रमुखलाई जिम्मेवार बनाउने, 
– निश्चित समयको अन्तरालमा सम्बन्धित विषयमा अन्तरविश्वविद्यालय विद्यार्थी अनुभव आदानप्रदान (स्टुडेन्ट एक्सचेन्ज) गर्ने, 
– प्रायोगिक विषयहरूमा सिकाइ–प्रतिष्ठान सहकार्य, समुदाय–सिकाइ सहकार्यको पद्धति विकास गर्ने,– विषय शिक्षकहरूको साझा प्लेटफर्म बनाई सहयोग र प्रतिस्पर्धाको वातावरण बनाउने, ल्पेटफर्मलाई इनोभेसन सेन्टरका रूपमा लिने पद्धति विकास गर्ने । 

(ङ) अनुसन्धान र अध्ययन
– विश्वविद्यालय शिक्षा प्राज्ञिक सिद्धान्त अनुसार बनाउन विश्वविद्यालयका अनुसन्धानलाई पाठ्यक्रम विकास, कार्यान्वयन र परीक्षणको अभिन्न भाग बनाउने, यस कार्यका लागि संकाय, विषय समितिलाई जिम्मेवार बनाउने, साथै विश्वविद्यालय मातहतका अनुसन्धान संयन्त्रले शैक्षिक कार्यक्रमको उपलब्धिको अध्ययन गरी नियमित पृष्ठपोषण गर्ने, 
– विश्वविद्यालय अनुदान आयोग उच्च शिक्षाको साझा छाता निकायका रूपमा अध्ययन, अन्वेषण, अनुसन्धान, क्षमता विकास र सहजीकरणको अभिभावकीय जिम्मेवारीमा रहने । 

(च) शिक्षक तयारी 
– विश्वविद्यालय सेवामा समाजका उम्दा प्रतिभाको कार्यस्थल बनाउन मौजुदा छनौट, शैक्षिक योग्यता, परीक्षण पद्धति, सेवा सुविधा र आचारसंहिता पुनसंरचना गर्ने, 
– शिक्षक विकास र अभिप्रेरणाका लागि क्षमता विकास, अनुसन्धान संलग्नता र निरन्तर पुनतार्जगीको स्वचालित पद्धति अपनाउने, 
– विश्वविद्यालयका पदाधिकारी नियुक्तिका मान्य आधार स्थापना गरी पारदर्शी बनाउने,
– शिक्षक अचारसंहिताको कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्ने, स्वनियमन र निगरानीका विधि अवलम्बन गर्ने, 
– एकीकृत विश्वविद्यालय सेवा आयोग स्थापना गर्ने । 

(छ) समकक्षता 
– समकक्षता निर्धारणका मन्तव्यमुखी र विषयपरक हुन नदिन मान्य वस्तुगत सूचक निर्धारण गरी पारदर्शी बनाउने, सशर्त समकक्षता र उपाधि दिने परिपाटी अन्त्य गर्ने, 
– समकक्षता र उपाधिको स्तर मानक, विधि निर्धारणमा सहयोग गर्न सबै विश्वविद्यालयहरूको प्रतिनिधित्व रहने गरी प्राज्ञिक परिषद बनाउने, 
– पाठ्यक्रम विकास केन्द्रलाई प्राज्ञिक स्वायत्ततासहित सबै विश्वविद्यालय र प्रतिष्ठानहरूको साझा ‘समकक्षता नियोजक’ का रूपमा विकास गर्ने, 

(ज) सम्बन्धन र कार्यक्रम विस्तार 
– विश्वविद्यालयहरूले दिने सम्बन्धनका आधार सूचकहरू निर्धारण गरी पारदर्शी बनाउने, 
– सम्बन्धन दिनुअघि निर्धारित शैक्षिक मानक र सिकाइ पूर्वाधारहरू पूरा भएको आश्वस्त हुने, 
– विश्वविद्यालयले कतिवटा क्याम्पसलाई सम्बन्धन दिन उपयुक्त हुन्छ, सम्बन्धनपछि विश्वविद्यालयको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ भन्ने विषयमा नीति मानक विश्वविद्यालय अनुदान आयोगले तर्जुमा गर्ने, 
– विदेशी विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धनलाई पारदर्शी बनाई नियमन गर्ने । 
(झ) ज्ञान व्यवस्थापन 
– ज्ञान निर्माण, पुनःनिर्माण र प्रयोगबाट उच्च शिक्षालाई सामाजिक प्रजननशीलता र राष्ट्रिय विकासमा उन्नयन गर्न विश्वविद्यालयहरू स्वयं क्रियाशील रहने ।  

(ञ) मार्गदर्शन तथा नीति समन्वय
– शैक्षिक कार्यक्रमका उपलब्धिको विस्तृत लेखाजोखा गरी आवश्यक मार्गदर्शन गर्ने कार्यात्मक भूमिकामा विश्वविद्यालय सभा रहने, 
– विश्वविद्यालयहरूको प्राज्ञिक सबलता विस्तार गर्न विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको अनुसन्धान, विकास र व्यावसायिक गमता बढाउने, 
– विश्वविद्यालयका विषयगत नीतिको सहजीकरण र समन्वयको भूमिकामा शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय रहने । 

निष्कर्ष 
शिक्षा विकास विकासको सम्पूर्णता होइन, तर शिक्षा गुणस्तरीय भएमा विकासका धेरै पक्षलाई सकारात्मक योगदान गर्न सक्छ । चेतना, विवेक, सीप र स्वभाव शिक्षाले नै दिने हो । शिक्षाले विकास संस्कृति निर्माण गर्न सघाउँछ । मानव तथा सामाजिक पूँजी निर्माण गर्छ र त्यसलाई कार्यरूपमा लैजाने सामर्थ्य बढाउँछ । त्यसैले भनिन्छ, शिक्षा सप्रिए धेरै कुरा सप्रिन्छ, शिक्षा बिग्रिए अरू कुरा सपार्न सकिँदैन । शिक्षा गुणस्तरको जग पाठ्यक्रम हो । त्यसैले पाठ्यक्रम निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्मका चरणहरू पुनसंरचना गरी समाज सान्दर्भिक बनाउनु पर्छ । 

Maruti inside
TATA Below
NLIC
ncc inside
असोज १२, २०७९

सूचना नै शक्ति हो । सूचनाले सही तथ्यको उजागर गर्दछ । सही सूचना व्यवस्थापनको प्रमुख स्रोत हो । सूचनाको स्रोतबाट शासनको प्रभावकारिता बढेको हुन्छ । शासनलाई बलियो बनाउन नागरिकले शासकीय क्रियाकलापको जानकारी लिन...

असोज ६, २०७९

नेपालमा फेरि एकपटक संविधानमाथि निर्मम हमला भएको छ । हुन त यो दुईपटक सम्म संसद् विघटन गर्न खोज्दा सफल नभएको घटनाको क्रमिक शृंखला नै हो । शान्ति प्रक्रिया अझै टुंगोमा पुर्‍याउन नसकेको नकारात्मक अवस्थालाई ...

भदौ २७, २०७९

एकपछि अर्को बलात्कारका घटना सार्वजनिक भइरहँदा समाजमा यसबारेको बहस फेरि तातिएको छ। यस्ता बहसहरू बेलाबेलामा चर्कन्छन्, अनि सुस्तरी सेलाउँछन्। केलाएर हेर्दा बलात्कार नियन्त्रणसम्बन्धी बहसमा मूलतः तीन धारहरू देखिन्छन्।...

भदौ २९, २०७९

अछामको २ नम्बर क्षेत्रको झण्डै ७ दशक लामो परिवर्तित चाहनाको यात्रा वास्तवमै उथलपुथलपूर्ण रह्यो । निकै लामो समयसम्म जंगलघाट–कालेकाँडा, भुलु, रहफ–कालेकाँडा अनि जंगलघाट–गैरीटाँड–विनायक, ...

भदौ १७, २०७९

नेपालका सानाठूला सबैजसो पार्टीले बहुसंख्यक देशमा आफ्ना भ्रातृ संगठन निर्माण गरेका छन् । नेपालका आन्दोलनहरूमा प्रवासमा बस्ने नेपाली वा गैरआवासीय नेपालीहरूको सक्रिय सहभागिता रहँदै आएको छ । २०४६/४७ सालको जनआ...

भदौ २२, २०७९

विश्वमा निजामती सेवा शुरू भएको १६८ वर्ष र नेपालमा निजामती सेवा गठन भएको ६६ वर्ष पुग्यो तर निजामती सेवा दिवस मनाउन थालिएको १९ वर्ष मात्र भयो । १९औं निजामती सेवा दिवस ‘व्यावसायिक र सिर्जनशील निजामती प्र...

सूचनाको हक : सुशासनका लागि अनिवार्य शर्त

सूचनाको हक : सुशासनका लागि अनिवार्य शर्त

असोज १२, २०७९

सूचना नै शक्ति हो । सूचनाले सही तथ्यको उजागर गर्दछ । सही सूचना व्यवस्थापनको प्रमुख स्रोत हो । सूचनाको स्रोतबाट शासनको प्रभावकारिता बढेको हुन्छ । शासनलाई बलियो बनाउन नागरिकले शासकीय क्रियाकलापको जानकारी लिन...

साख बचाउन चुकेकी राष्ट्रपति !

साख बचाउन चुकेकी राष्ट्रपति !

असोज ६, २०७९

नेपालमा फेरि एकपटक संविधानमाथि निर्मम हमला भएको छ । हुन त यो दुईपटक सम्म संसद् विघटन गर्न खोज्दा सफल नभएको घटनाको क्रमिक शृंखला नै हो । शान्ति प्रक्रिया अझै टुंगोमा पुर्‍याउन नसकेको नकारात्मक अवस्थालाई ...

अछाम पहिरोले पुरेका 'मूल्यहीन' आँसुहरू र  हामीले सिक्न नसकेको पाठ

अछाम पहिरोले पुरेका 'मूल्यहीन' आँसुहरू र हामीले सिक्न नसकेको पाठ

असोज ३, २०७९

संसारमा आँसुको मूल्य कति हुन्छ, यसको स्पष्ट जवाफ कसैसँग छैन । विश्व फूटबलका चम्किला तारा लियोनल मेस्सीको एक थोपा आँसुको मूल्य भने १० लाख डलर हो । शायद यो नै ठोस रूपमा आँसुको पहिलो महंगो मूल्य होला । आफ्नो...

ad
x