नेपालले एसियाली खेलकुद प्रतियोगिता (एसियाड)मा सहभागिता जनाउन थालेको ७५ वर्ष पुगिसकेको छ । सन् १९५१ मा भारतको नयाँ दिल्लीमा आयोजित पहिलो संस्करणदेखि नै एसियाडमा नेपाल निरन्तर सहभागी हुँदै आएको छ ।

यस अर्थमा, नेपाल एसियाली खेलकुदको संस्थापक सदस्य पनि हो । एसियाडको पहिलो संस्करणमा नेपाल र आयोजक भारतसहित केवल ११ राष्ट्र सहभागी थिए । समयको लामो कालखण्डसँगै यो ७५ वर्षको अवधिमा सहभागी राष्ट्रको संख्या बढेर ४५ पुगिसकेको छ ।

तर, नेपालभन्दा निकै पछि एसियाली खेलकुदमा भाग लिन थालेका राष्ट्रहरूले स्वर्ण पदकमै शतकीय उपलब्धि हासिल गरिसक्दा पनि पदक तालिकामा नेपालको अवस्था भने झन्–झन् दयनीय बन्दै गएको देखिन्छ । स्वर्ण त परको कुरा, रजत पदकै संख्या पनि तीनभन्दा बढ्न सकेको छैन ।

नेपालसँगै एसियाडको पहिलो संस्करणमै सहभागी भएको जापानले त एक हजारभन्दा बढी स्वर्ण पदक जितिसकेको छ । सोही संस्करणमा भाग लिने इरान, थाइल्यान्ड, भारत र इन्डोनेसियाले पनि एक सयभन्दा बढी स्वर्ण पदक चुमिसकेका छन् ।

सिंगापुर, म्यानमार, श्रीलंका र फिलिपिन्सले पनि एसियाडमा ठूलो संख्यामा स्वर्ण जितिसकेका छन् । पहिलो संस्करणदेखि नै सहभागी हुँदै आए पनि हालसम्म स्वर्ण पदक जित्न नसक्ने राष्ट्र नेपाल र अफगानिस्तान मात्र हुन् ।

अझ लज्जास्पद विषय त के हो भने, लामो समय युद्धको विभिषिकामा पिल्सिएको अफगानिस्तानभन्दा पनि नेपालको अवस्था दयनीय छ । अफगानिस्तानले सातवटा रजत जितिसकेको एसियाडमा नेपालले भने तीनवटा रजत पदकमात्र चुम्न सकेको छ ।

अफगानिस्तानले आफ्नो दोस्रो सहभागिता अर्थात, सन् १९५४ मा फिलिपिन्सको मनिलामा आयोजित एसियाडमै रजत पदक चुमिसकेको थियो भने नेपालले त्यही रजत पदकका लागि पनि निरन्तर ४७ वर्षसम्म संघर्ष गर्नुपर्‍यो ।

सन् १९९८ मा थाइल्यान्डको राजधानी बैंककमा सम्पन्न १३औँ एसियाली खेलकुदमा नेपालका लागि तेक्वान्दो खेलाडी सविता राजभण्डारीले पहिलो रजत पदक जितेकी थिइन् । त्यसपछि फेरि अर्को रजत पदक पाउन नेपालले थप २० वर्ष प्रतीक्षा गर्नुपर्‍यो ।

सन् २०१८ मा इन्डोनेसियाको जकार्ता–पालम्बाङमा सम्पन्न १८औँ एसियाडमा नेपालका लागि पाराग्लाइडिङ टोलीले दोस्रो र सन् २०२२ मा चीनको हाङ्झोउमा सम्पन्न १९औँ संस्करणमा कराँते खेलाडी एरिका गुरुङले तेस्रो रजत पदक जिते । जबकि, त्योभन्दा निकै अगाडि अफगानिस्तानले पदक तालिकामा नेपाललाई पछि पारिसकेको थियो ।

‘नेपाली खेलकुद अझै परम्परागत शैलीभन्दा माथि उठ्न सकेको छैन । हामीसँग न वैज्ञानिक प्रशिक्षण प्रणाली छ, न त हाम्रा खेल पदाधिकारीले खेलकुदको वैज्ञानिक पक्षलाई नै बुझ्न सकेका छन् । अवस्था यस्तै रहने हो भने अझ सय वर्षसम्म हाम्रो अवस्था यस्तै रहन्छ,’ राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्अन्तर्गत खेलकुद विज्ञान प्रतिष्ठानका पूर्वनिर्देशक डा. प्रकाश प्रधान भन्छन् ।

उनका अनुसार, नेपाली खेलकुदमा हालसम्म ठोस योजना र स्पष्ट नीति नै छैन । ‘हामी पुरानै शैलीमा चलिरहेका छौँ । विश्व खेलकुदले ठूलो फड्को मारिसक्यो तर, हामीसँग भने स्पोर्टस डेभलपमेन्ट नीतिसम्म छैन । हामी अफैँमा रुमल्लिएका छौँ । स्वर्णसहित दोहोरो पदकको महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य त निर्धारण गर्छौँ तर, त्यहाँसम्म पुग्ने बाटो नै पहिल्याउन सक्दैनौँ,’ उनी भन्छन् । 

यो त भयो, पहिलो संस्करणदेखि नै एसियाडमा सहभागी हुँदै आएका राष्ट्रहरूबीच नेपालको अवस्था । नेपालभन्दा निकै पछि एसियाड खेल्न थालेका राष्ट्रहरूसँगको तुलना त झनै निराशाजनक छ ।

एसियाली ‘पावर हाउस’ चीनले समेत एसियाडमा नेपालभन्दा पछि सहभागिता जनाउन थालेको हो । तर, स्वर्ण पदकमात्र दुई हजारभन्दा बढी जितिसकेको चीनको चर्चा गर्नु यहाँ असान्दर्भिक हुनेछ ।

हङकङ, मलेसिया, चाइनिज ताइपेई, भियतनाम र कम्बोडियाले पनि नेपालभन्दा पछि सन् १९५४ देखि मात्र एसियाड खेल्न थालेका हुन् । तर, समग्र पदक तालिकामा यी राष्ट्रहरूको उपलब्धि भने नेपालको भन्दा निकै माथि छ ।

हङकङले ५० स्वर्णसहित तीन सयभन्दा बढी पदक जितिसकेको छ भने मलेसियाले पनि ७५ स्वर्णसहित तीन सय ७० भन्दा बढी पदक चुमिसकेको छ । चाइनिज ताइपेईले त अझ स्वर्ण पदकको संख्या नै एक सय २० भन्दा बढी पुर्‍याइसकेको छ ।

ताइपेईको कुल पदक संख्या पनि ६ सयभन्दा बढी छ । पहिलो सहभागितामै दुई स्वर्णसहित १३ पदक जितेर आफ्नो क्षमताको परिचय दिएको ताइपेईले सन् १९९८ र सन् २०२२ को एसियाडमा त १९–१९ स्वर्ण चुमेको थियो ।

ताइपेईजस्ता राष्ट्रहरू ठूला प्रतियोगितामा ठूलो खेल टोली सहभागी गराउनुको औचित्य पुष्टि गर्न पनि सफल देखिएका छन् । यसलाई पुष्टि गर्ने मुख्य आधार हो, खेलहरूमा विविधता । ताइपेईले एसियाडमा आर्चरी, एथलेटिक्स, ब्याडमिन्टन, बेसबल, बास्केटबल, बलिङ, बक्सिङ, साइक्लिङजस्ता विविध खेलमा स्वर्ण पदक जित्दै आएको छ ।

भियतनामले पनि एसियाडमा दुई दर्जनको हाराहारीमा स्वर्णसहित दुई सयभन्दा बढी पदक जितिसकेको छ । ठूला अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा पदकीय दृष्टिले बक्सिङ, तेक्वान्दो, कराँतेजस्ता ‘पावर गेम’लाई नेपालको मेरुदण्ड मानिँदै आएको छ ।

एसियाली खेलकुदमा सहभागिताको ३५ वर्षपछि आएर नेपालले पहिलो पटक सन् १९८६ को सोल संस्करणमा पदक जितेको थियो । त्यतिबेला नेपाली मुक्केबाज र तेक्वान्दो खेलाडीले कमालको प्रदर्शन गर्दै कुल आठ पदक जितेका थिए, बक्सिङमा चार र तेक्वान्दोमा चार ।

तर, कम्बोडियाले त नेपाललाई पनि उछिन्दै तेक्वान्दोमा स्वर्ण र बक्सिङमा दुई रजत पदक नै जित्न भ्याइसकेको छ । यसका अतिरिक्त, कम्बोडियाले एसियाली खेलकुदको अनिवार्य स्पर्धा पौडीमा समेत पदक जितिसकेको छ ।

‘नेपाली खेलकुदमा पदाधिकारी फेरिन्छन् तर, पद्धति कहिल्यै फेरिँदैन । यो नेपाली खेलकुदको पुरानै रोग हो । हाम्रा लागि ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता भनेको विदेश भ्रमण गर्ने गतिलो अवसर मात्र हो । विगतमा पनि यही हुन्थ्यो । अहिलेको सरकारले पनि त्यसैलाई निरन्तरता दिएको छ,’ राखेपकै एक अधिकारी छन् ।

उनी पनि डा. प्रधानको धारणप्रति सहमत देखिन्छन् । ‘नेपाली खेलकुदमा स्पष्ट भिजन भएका व्यक्तिको अभाव छ । यो त्यसैको नतिजा हो । पुराना दलहरूले आफूनजिकका व्यक्तिलाई खेलकुद हाँक्न पठाउँथे । अहिले पनि नयाँ अनुहारको नाममा विज्ञता नभएका व्यक्तिहरू नै आएका छन् । खेलाडी वा पूर्वखेलाडी हुनु र खेलकुदको व्यवस्थापन हाँक्ने क्षमता हुनु नितान्त फरक कुरा हुन्,’ उनी भन्छन् ।  

एसियाली ‘पावर हाउस’ दक्षिण कोरियाले पनि नेपालभन्दा पछि सन् १९५८ देखि एसियाड खेल्न थालेको हो । तर, आठ सयभन्दा बढी स्वर्णसहित कुल दुई हजार पाँच सयभन्दा बढी पदक चुमिसकेको दक्षिण कोरियाको चर्चा पनि यहाँ असान्दर्भिक नै ठहरिनेछ ।

बंगलादेश, बहराइन, इराक, लाओस, उत्तर कोरिया र कुवेतजस्ता राष्ट्रले पनि नेपालभन्दा २३ वर्षपछि मात्र एसियाड खेल्न थालेका हुन् । यी राष्ट्रले सन् १९७४ मा तेहरानमा आयोजित सातौँ संस्करणमा पहिलोपटक सहभागिता जनाएका थिए ।

तर, यी राष्ट्रले छोटो समयमै एसियाली खेलकुदमा लोभलाग्दो प्रदर्शन गर्दै नेपाललाई निकै पछि छाडिसकेका छन् । तुलनात्मक रूपमा सानो टोली पठाउँदै आए पनि बहराइनले एसियाडमा ५८ स्वर्ण जितिसकेको छ ।

बहराइनले आफ्नो चौथो सहभागितामै एसियाडमा स्वर्णसम्म पहुँच बनाइसकेको थियो । सन् १९८६ एसियाडमा पहिलो स्वर्ण चुमेको बहराइने सन् २०१८ र सन् २०२२ को संस्करणमा त १२–१२ वटा स्वर्ण जितेको थियो ।

२०औँ एसियाडमा पनि बहराइनले नेपालको भन्दा सानो खेल टोली सहभागी गराएको छ । बहराइनको टोलीमा एक सय २८ खेलाडी छन् भने नेपाली टोलीमा एक सय ३५ खेलाडी । तर, जारी एसियाडमा नेपाल हालसम्म दुई कांस्यमा समेटिदा बहराइनले भने नौ स्वर्ण, तीन रजत र तीन कांस्यसहित कुल १५ पदक चुमिसकेको छ ।

‘विशाल खेल टोली पठाएर पदक जितिने होइन । सानो टोली भए पनि खेलाडी र प्रशिक्षक क्षमतावान छन् भने पदक चुम्न सक्छन् । हामी प्रशिक्षणको आधुनिक शैली पछ्याउँदैनौँ, खेलकुदलाई विज्ञानसँग जोड्न चाहँदैनौँ, खेलकुदमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्दैनौँ । अनि पदकको सपनामात्र देखेर हुन्छ ?,’ खेलकुदविज्ञ दिवाकारलाल अमात्य प्रश्न गर्छन् ।

नेपालभन्दा निकैपछि सहभागी भएको इराकले पनि दोस्रो सहभागितामै एसियाडमा स्वर्ण पदक जितेको थियो । सन् १९७८ को बैंकक एसियाडमा पहिलोपटक दुई स्वर्ण चुमेको इराकले हालसम्म सात स्वर्ण जितिसकेको छ ।

जारी २०औँ एसियाडमा पनि इराकले केवल १४ खेलाडी सहभागी गराएको छ । तर, एक रजत र दुई कांस्यसहित नेपालभन्दा बढी पदक जितिसकेको छ ।

नेपालभन्दा २३ वर्षपछि एसियाड खेल्न थालेको बंगलादेशले पनि स्वर्ण पदकको स्वाद चाखिसकेको छ भने लाओसले समेत चार रजतसहित नेपाललाई पछि पारेको छ ।

उत्तर कोरियाले त स्वर्ण पदकमै शतक पूरा गरिसकेको छ । जारी २०औँ एसियाडमा पनि नेपालभन्दा कम केवल एक सय सात खेलाडी सहभागी गराएको उत्तर कोरियाले सात स्वर्ण, पाँच रजत र ६ कांस्यसहित कुल १८ पदक हात पारिसकेको छ ।

यसैगरी, कुवेतले पनि नेपालभन्दा २३ वर्षपछि एसियाड यात्रा शुरू गरेको हो । तर, कुवेतले ३३ स्वर्णसहित एक सयभन्दा बढी पदक पोल्टामा पारिसकेको छ ।

जारी एसियाडमा कुवेतले केवल एक सय १९ खेलाडी सहभागी गराएको छ । तर, कुवेतले चार स्वर्ण, एक रजत र चार कांस्यसहित कुल नौवटा पदक चुमिसकेको छ ।

कतार, लेबनान, साउदी अरेयिबा, सिरिया र संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) त झन नेपालभन्दा २७ वर्षपछि आएर मात्र एसियाडमा सहभागी भएका हुन् । तर, उपलब्धिको हिसाबले यी राष्ट्रले पनि नेपाललाई निकै पछि छाडिसकेका छन् ।

सन् १९७८ को बैंकक एसियाडमा पहिलोपटक सहभागी भएको कतारले ५१ स्वर्णसहित एक सय ४० भन्दा बढी पदक चुमिसकेको छ । जारी २०औँ एसियाडमा समेत कतारले तीन स्वर्ण, तीन रजत र दुई कांस्यसहित कुल आठ पदक जितिसकेको छ ।

अझ, सन् १९८६ को एसियाडमा नेपालले पहिलोपटक कांस्य जित्दा नै कतारले स्वर्ण पदक आफ्नो पोल्टामा पारिसकेको थियो । लेबनानले पनि पाँच स्वर्ण, ६ रजत र १० कांस्य पदकमाथि अधिकार जनाइसकेको छ ।

जारी २०औँ एसियाडमा लेबनानले केवल ३९ खेलाडी सहभागी गराएको छ । तर, २०औँ एसियाड जारी रहँदा लेबनानले नेपालभन्दा बढी एक रजत र एक कांस्य पदक चुमिसकेको छ । साउदी अरेबियाले पनि एसियाडमा २९ स्वर्णसहित करिब ८० पदक जितिसकेको छ ।

जापानमा जारी एसियाडमा एक सय ३८ खेलाडी सहभागी गराएको साउदी अरेबियाले नेपालभन्दा बढी दुई रजत र पाँच कांस्यसहित कुल सात पदक चुमिसकेको छ । नेपालभन्दा २७ वर्षपछि एसियाड यात्रा शुरू गरेको सिरियाले पनि हालसम्म नौवटा स्वर्ण चुमेको छ ।

सिरियाले सन् १९९४ को हिरोसिमा एसियाडमा तीन र सन् २००६ को दोहा एसियाडमा दुई स्वर्ण जितेको थियो । जारी एसियाडमा केवल ३७ खेलाडी सहभागी गराएका सिरियाले एउटा कांस्य जितिसकेको छ ।

नेपालभन्दा निकै पछि एसियाड खेल्न थालेको यूएईले पनि हालसम्म १३ स्वर्णसहित ६० भन्दा बढी पदक हात पारिसकेको छ । यसपटक एसियाडमा एक सय ५३ खेलाडी सहभागी गराएको यूएईले एक स्वर्ण र एक रजतमाथि कब्जा जमाइसकेको छ ।

यसैगरी, जोर्डनले नेपालभन्दा ३५ वर्षपछि र मकाउले ३९ वर्षपछि एसियाडमा सहभागिता जनाउन थालेका हुन् । सन् १९८६ मा पहिलोपटक एसियाड खेलेको जोर्डनले हालसम्म ६ स्वर्ण जितेको छ । जारी एसियाडमा केवल ७३ खेलाडी सहभागी गराएको जोर्डनले एक स्वर्ण, एक रजत र एक कांस्य पदक जितिसकेको छ ।

मकाउले भने सन् १९९० देखिमात्र एसियाली खेलकुदमा भाग लिन थालेको हो । तर, मकाउले हालसम्म चार स्वर्णमाथि कब्जा गरिसकेको छ । जारी २०औँ एसियाडमा पनि केवल ८५ खेलाडी सहभागी गराएको मकाउले एक स्वर्ण, चार रजत र एक कांस्य पदक चुमिसकेको छ ।

जारी एसियाडमा ऐतिहासिक पदकको आशा गरिएका अधिकांश खेलमा नेपाली खेलाडी पराजित भइसकेका छन् । अब नेपालले पदकको बढी आशा गरेको खेल तेक्वान्दो र जुडोमात्र बाँकी छ ।

तर, जुडोमा हालसम्म नेपालले एसियाडमा पदक जित्न सकेको छैन । तेक्वान्दोमा पनि यसपटक छनोट चरण नै पार गर्न नसकेपछि ‘वाइल्ड कार्ड’मार्फत तीन खेलाडीले सहभागिताको अवसर पाएका छन् ।

यसरी, आफूभन्दा निकै पछि एसियाली खेलकुदमा सहभागिता जनाउन थालेका राष्ट्रहरूले स्वर्ण पदकमै शतक पूरा गरिसक्दा पनि नेपाल भने झन्–झन् ओरालो लाग्नेक्रममा देखिन्छ । आफैँले यसअघि हासिल गरेको सामान्य उपलब्धि भेट्टाउ नसमेत नेपाली खेल टोलीलाई धौ–धौ छ ।